เจ็ดโมงเช้าที่ปากน้ำปราณ เสียงกลองเชิดสิงโตและมังกรถูกลั่นดังขึ้นที่ศาลเจ้าแม่ทับทิมทองบนเขา พิธีต่าง ๆ ก็เริ่มต้นขึ้น ณ เวลานั้น เกี้ยวของเจ้าแม่ทับทิมทองก็ถูกหามขึ้นประทับบ่า พร้อมเดินลงมาตามทางชันสู่ริมแม่น้ำ
ผมมาที่นี่เป็นครั้งแรก และตั้งใจปล่อยตัวให้ขบวนพาไปทั้งวัน ตั้งแต่ขึ้นเขา ลงเรือ ออกทะเล จนถึงแห่ผ่านทุกซอยในชุมชน ระหว่างทางผมรู้สึกว่าศรัทธาของคนที่นี่ยังมั่นคง ทั้งที่ชาวบ้านบอกว่าประเพณีนี้ทำกันมาราว 70 ปีแล้ว
ประเพณีงานแห่ เจ้าแม่ทับทิมทองปากน้ำปราณ นี้จัดทุกปีในเดือน 9 ไทย ตรงกับช่วงเดือนกันยายน ที่ชุมชนปากน้ำปราณ อำเภอปราณบุรี จังหวัดประจวบคีรีขันธ์
ตำนาน 200 กว่าปี: ตาแป๊ะ ลายแทง และไหเงินสองใบ
เฮียชอ ประธานศาล เจ้าแม่ทับทิมทองปากน้ำปราณ และ ศาลเจ้าพ่อปึงเถ่ากง เล่าให้ทีมงานฟังว่าเมื่อประมาณ 200 กว่าปีก่อน มีตาแป๊ะคนหนึ่งนั่งเรือสำเภามาตามลายแทงเพื่อตามหาเจ้าแม่ทับทิม เมื่อขึ้นไปบนเขาก็พบไหสองใบที่มีเงินอยู่ข้างใน ตาแป๊ะจึงสร้างศาลเล็ก ๆ ไว้หนึ่งหลังให้เจ้าแม่ แล้วเดินทางกลับไป
ต่อมาชาวบ้านปากน้ำปราณรู้ข่าว ชาวประมงเริ่มขึ้นเขาไปขอพร ให้ออกเรือก็ได้ปลากลับมาเยอะ ๆ ใครขออะไรก็สมหวัง ศรัทธาจึงเกิดขึ้นและกลายเป็นงานประจำปีในเดือน 9
ศาลบนกับศาลล่าง: เจ้าพ่อปึงเถ่ากงและ เจ้าแม่ทับทิมทองปากน้ำปราณ
ศาลบนบนเขากับศาลล่างริมน้ำมีความเกี่ยวโยงกัน เฮียชออธิบายว่าศาลล่างคือศาลเจ้าพ่อปึงเถ่ากง ซึ่งคนไทยเรียกว่า เจ้าพ่อโหรา เวลามีงานแห่ ต้องอัญเชิญเจ้าพ่อไปด้วย พร้อมเจ้าแม่อีกหลายองค์
นั่นทำให้งานนี้ไม่ใช่การแห่เจ้าแม่องค์เดียว แต่เป็นขบวนที่รวมเทพหลายองค์ไว้ด้วยกัน ผมเองก็อดสะท้อนใจไม่ได้ว่า จะมีสักกี่ที่ที่เอาเทพมารวมกันได้ขนาดนี้ จนมากราบไหว้ที่เดียวแล้วได้เกือบครบทุกองค์
เถ่านั้ง: คนที่เจ้าแม่เป็นผู้เลือก
เถ่านั้งหรือกรรมการของศาลเจ้า คือผู้ที่ถูกเรียกมาช่วยดูแลงานเจ้าแม่ และคอยให้คำแนะนำกับผู้คนที่มาสักการะไหว้เจ้าพ่อ-เจ้าแม่ ที่ศาล ตามความเชื่อของที่นี่ คนที่จะได้เป็นไม่ได้มาจากการสมัคร แต่เป็น เจ้าแม่ที่เป็นผู้เลือก
วิธีเลือกคือการโยนไม้เสี่ยงทาย คนจัดงานหยิบชื่อขึ้นมาแล้วถามเจ้าแม่ว่าจะเอาคนนี้หรือไม่ จนกว่าจะครบ 1 ทีม ประมาณ 30 คน หากยังไม่ครบก็จะจับใหม่อีกครั้งไปจนครบ
ลุงเปี้ยก เล่าว่าเขาเริ่มเข้ามาช่วยงานตั้งแต่อายุ 30 กว่า เคยได้รับเลือกเป็นเถ่านั้ง 2-3 ครั้ง สุดท้ายก็ถูกเรียกมาเป็นกรรมการประจำศาล เวลาผ่านมาจนถึงวันนี้ก็ยาวนานหลายสิบปี
ลงเรือออกทะเล: พา เจ้าแม่ทับทิมทองปากน้ำปราณ สู่น้ำของชาวประมง
หลังจากอัญเชิญเจ้าแม่ลงมาจากเขา ผมได้ขึ้นเรือไปกับขบวนในจังหวะที่ออกทะเล เรือเต็มไปด้วยผู้หญิงและผู้ชาย มีทั้งเรือสิงโต เรือมังกร และเรือของเจ้าแม่ที่ออกไปรับเจ้าแม่ แม้จะเป็นครั้งแรกของผม แต่เป็นภาพที่ประทับใจมาก
ชาวบ้านปากน้ำปราณเล่าให้เราฟังว่าประเพณีนี้ยังอยู่ได้เพราะที่นี่เป็นชุมชนประมง การพาเจ้าพ่อเจ้าแม่ลงเรือก็เหมือนพาท่านสู่แม่น้ำลำคลอง แล้วขอให้ท่านเรียกกุ้ง เรียกปู เรียกปลามาให้ลูกหลาน เขาเล่าว่าที่อื่นบางแห่งอาจไม่มีประเพณีแบบนี้แล้ว แต่ปากน้ำปราณยังรักษาไว้ และเขารู้สึกปลื้มใจที่เห็นลูกหลานยังยึดถือสืบต่อ
ริมทางเป็นภาพของชุมชนทะเล มีแพปลาแพปลาเรียงรายอยู่เต็มพื้นที่ ระหว่างทางเห็นภาพคุณย่า คุณยาย พาลูกหลานออกมาตั้งกระถางธูปไหว้เจ้าแม่ และมีการแลกธูปกัน ถ้าตามที่ผมเข้าใจ ธูปที่แลกกันอาจนำไปปักที่บ้านเพื่อความเป็นสิริมงคล เป็นความเชื่อของชุมชนปากน้ำปราณครับ
ศรัทธาที่ปากน้ำปราณยังมั่นคง
สิ่งที่ผมได้เห็นจากการร่วมขบวนแห่ของเจ้าแม่ คือสิ่งที่ทำให้ผมเข้าใจได้ว่า ทำไมศรัทธาของชาวบ้านชุมชนปากน้ำปราณยังมั่นคงมาจนถึงทุกวันนี้ เพราะนอกจากจะมีการแห่เจ้าแม่รอบชุมชนแล้ว การที่ชาวบ้านยังคงตั้งโต๊ะรอเจ้าแม่อยู่ตลอดทาง ทำให้ผมเข้าใจได้เลยว่าลูกหลานและชาวบ้านที่นี่ ผูกพันธ์กับเจ้าแม่อย่างไรครับ
